اثر دست ایرانیان در محرم بعلاوه عکس
به گزارش زارا، چند روز مانده به محرم، قبل از آن که صدای طبل و نوحه در کوچه ها طنین انداز شود، کتیبه ها و بیرق های مذهبی چهره شهرها را سیاه پوش می کنند. این منسوجات آیینی که از مهم ترین جلوه های بصری سوگواری به شمار می روند، حاصل هنر کتیبه دوزی و پرچم دوزی هستند؛ هنری که قرن ها با آئین های عاشورایی و رودوزی های سنتی ایران پیوند خورده است.
به گزارش زارا به نقل از خبر آنلاین به نقل از ایسنا، در بین هنرهای وابسته به محرم، «کتیبه دوزی» و «پرچم دوزی» از جایگاهی ویژه برخوردار می باشند. این هنرها نه فقط قسمتی از هویت بصری عزاداری های ایرانی را شکل داده اند، بلکه بستری برای تداوم تعدادی از مهم ترین رودوزی های سنتی ایران هم بوده اند. سرمه دوزی، زردوزی، ملیله دوزی، گلابتون دوزی و دوخت های سنتی مذهبی همچون هنرهایی هستند که در تولید کتیبه ها و بیرق های محرم به کار گرفته می شوند.
در حقیقت، کتیبه دوزی را می توان یکی از فراگیرترین هنرهای وابسته به محرم دانست؛ هنری که از روستاهای کوچک تا بزرگ ترین تکایا و بقاع مذهبی کشور، حضور دارد و سیمای بصری عزاداری ایرانیان را شکل می دهد.
بررسی آثار باستانی باقیمانده نشان داده است خیلی از کتیبه های مذهبی موجود در حسینیه ها و بقاع متبرکه به دوره قاجار و پهلوی بازمی گردند. این آثار به طور معمول روی پارچه های مخمل، ترمه یا ماهوت اجرا شده اند و با بهره گیری از نخ های فلزی، سرمه، پولک و ملیله تزیین شده اند. در تعدادی نمونه ها، اشعار محتشم کاشانی، آیات قرآنی، نام ائمه (ع) و عبارات مذهبی با روشی هنرمندانه بر پارچه نقش بسته است.
نکته مهم این است که خیلی از این کتیبه ها فقط برای یک دوره کوتاه ساخته نشده بودند، بلکه گاه چند نسل در مراسم محرم مورد استفاده قرار می گرفتند. تعدادی از آنها امروز به عنوان آثار باستانی نگهداری می شوند. وجود نمونه های تاریخی در موزه ها و گنجینه های مذهبی نشان داده است که کتیبه های محرم تنها ابزار عزاداری نبوده اند، بلکه قسمتی از تاریخ هنر و فرهنگ ایران محسوب می شوند.
بخش قابل توجهی از منسوجات و کتیبه های آیینی دوره قاجار و پهلوی امروز در گنجینه های آستان قدس رضوی، موزه ملی ملک و دیگر موزه های تخصصی کشور نگهداری می شوند؛ آثاری که علاوه بر ارزش مذهبی، اسناد مهمی برای مطالعه تاریخ هنرهای سنتی و فرهنگ عاشورایی ایران به شمار می روند.
یکی از نمونه های مهم، کتیبه ابریشمی وقفی مربوط به دوره قاجار است که در گنجینه رضوی نگهداری می شود. این اثر که قدمتی در حدود ۲۵۰ سال دارد، از منسوجات آیینی در رابطه با مراسم محرم به حساب می آید و روی علم عزاداری مورد استفاده قرار می گرفته است.
همینطور در نمایشگاه های برگزار شده از آثار آستان قدس رضوی، نمونه های گوناگونی از کتیبه ها، ضریح پوش ها و منسوجات آیینی تاریخی در معرض نمایش قرار گرفته اند؛ آثاری که نشان می دهند هنر دوخت و تزیین پارچه های مذهبی در ایران چه جایگاه مهمی داشته است.
کتیبه های محرم تنها ابزار تزئین نیستند. در فرهنگ عزاداری ایران، هر کتیبه حامل پیامی مذهبی و تاریخی است. رنگ سیاه به عنوان نماد سوگواری، رنگ سبز به عنوان نشانه اهل بیت(ع) و رنگ سرخ به عنوان یادآور شهادت در خیلی از این آثار دیده می شود. ترکیب خوشنویسی، پارچه و رودوزی سبب گشته است که این آثار در مرز میان صنایع دستی، هنرهای تجسمی و آئین های مذهبی قرار گیرند.
در گذشته، دوخت یک کتیبه بزرگ فرآیندی زمان بر بود. ابتدا خوشنویس متن را طراحی می کرد، سپس طرح روی پارچه منتقل می شد و در نهایت گروهی از هنرمندان رودوزی اجرای آنرا بر عهده می گرفتند. گاه تولید یک کتیبه ماه ها زمان می برد و نتیجه کار اثری بود که دهه ها در مراسم محرم مورد استفاده قرار می گرفت.
یکی از خصوصیت های مهم کتیبه دوزی، پیوند آن با رودوزی های سنتی ایران است. هنر سرمه دوزی که سابقه ای چند صد ساله دارد، از مهم ترین مهارتهای مورد استفاده در تولید کتیبه های مذهبی شمرده می شود. در این شیوه، نخ های فلزی مارپیچ روی پارچه دوخته می شوند و نقوش برجسته ای را شکل می دهند. این هنر در شهرهایی مانند اصفهان، یزد، کاشان و کرمان سابقه طولانی دارد.
اما همانند خیلی از هنرهای سنتی، کتیبه دوزی هم در دهه های اخیر دستخوش تغییر شده است. ورود چاپ دیجیتال و تولید انبوه پرچم های مذهبی سبب شده است خیلی از هیأت ها بجای سفارش آثار دست دوز، از نمونه های چاپی بهره گیرند. این تغییر باآنکه هزینه تولید را کاهش داده، اما از رونق کارگاه های سنتی هم کاسته است.
در عین حال هنوز در تعدادی شهرها و مراکز مذهبی، هنر دوخت کتیبه های سنتی زنده است. هنرمندان این حوزه همچنان سفارش هایی برای تولید یا مرمت بیرق ها و کتیبه های قدیمی دریافت می کنند. خصوصاً در بقاع متبرکه، حسینیه های تاریخی و برخی هیأت های باسابقه، استفاده از آثار دست دوز به عنوان قسمتی از هویت و اعتبار مجموعه تلقی می شود.
یکی از مهم ترین مسایل امروز، مرمت کتیبه های تاریخی است. خیلی از بیرق ها و کتیبه های قدیمی به سبب استفاده مداوم، شرایط نامناسب نگهداری یا فرسودگی پارچه نیازمند مرمت هستند. کارشناسان میراث فرهنگی باور دارند این آثار علاوه بر ارزش مذهبی، از نظر تاریخ هنر و صنایع دستی هم اهمیت دارند و باید همانند سایر آثار باستانی مورد حفاظت قرار گیرند.
اهمیت کتیبه دوزی تنها در حفظ یک هنر سنتی خلاصه نمی گردد. این هنر حلقه اتصال چندین رشته صنایع دستی ایران است؛ از خوشنویسی و طراحی گرفته تا پارچه بافی، رودوزی های سنتی و هنرهای وابسته به نساجی. به این علت صیانت از آن به مفهوم صیانت از مجموعه ای از مهارت های تاریخی و فرهنگی است.
در روزگاری که پرچم ها و کتیبه های چاپی به سرعت جای نمونه های دست دوز را می گیرند، حفظ هنر کتیبه دوزی تنها تقدیر یک شیوه تزئینی نیست، بلکه تلاشی برای حفظ قسمتی از حافظه فرهنگی و هنرهای سنتی ایران است. هنری که قرن ها پیام عاشورا را بر تار و پود پارچه ها نقش زده و هنوز در آستانه هر محرم، نشانه ای از تداوم یک سنت کهن در زندگی ایرانیان به حساب می آید.
منبع: zarakala.ir
این مطلب زارا را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط زارا
نظرات بینندگان در مورد این مطلب